و قال الامام ابو منصور ( امّا ما قال بعض النّاس انّه همّ بها و حلّ ازاره و امثال ذلك من الخرافات فهذا كلّ ما لا يحلّ ان يقال و اللّه تعالى اعلم ) . پس اولى آنست كه همّ زليخا را بمعنى مناسب آن حمل كنيم و همّ يوسف را بمعنى ملايم او چنان كه امام فارابى در اسئله و اجوبهء خود آورده است در بيان هر دو همّ « و لقد همّت به حراما و همّ بها حلالا ، همّت به سفاحا همّ بها نكاحا ، همّت به المضاجعة و هم بها بالمفارقة « 1 » همّت به قرارا و همّ بها فرارا ، همّت به شهوة و هم بها موعظة ، همّت به همّ القربة و هم بها همّ الفرقة » . زليخا را همّ در آويختن بود ، و همّ يوسف گريختن ، همّ زليخا بر مقتضاى طبيعت بود ، و همّ يوسف به مقتضاى شريعت ، و آنچه مرضىّ علما است در اين باب آنست كه همّ بر دو گونه است ، همّى است ثابت و مقرر و آن همّى است كه مقرون به نيت و عزيمت باشد و مشحون بعهد و رضا « 2 » ، چنانچه همّ زليخا بود و بنده به اين همّ مأخوذ است و همّى ديگر است عارضى و آن خاطرى باشد با انديشه بىاختيارى و عزيمتى به مقتضاى طبيعت چنانچه همّ يوسف بود و بنده به اين همّ مؤاخذ نيست « كما قال انّ اللّه تجاوز عن امّتى ما وسوست بصدورها ما لم تعمل و تتكلم » « 3 » قوله تعالى « لَوْ لا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ » . بعضى از علما گويند جواب « لو لا » محذوفست تقدير چنين شود ( لو لا ان رأى برهان ربّه لخالطها ) و قوله تعالى « وَ هَمَّ بِها » دليل است بر حذف جواب چنانچه گوئى « همّت « 4 » بقتله لو لا انّى خفت اللّه تعالى ، معناه لو لا

--> ( 1 ) - الف - ح : بالمدافعة . ( 2 ) - الف : بعمد و رضا . ( 3 ) - ح : فاصلى اللّه عليه و آله و سلم ان اللّه تجاوز عن امتى ما وسوسته به صدورها ما لم يعلم او يتكلم . ( 4 ) - د : همت بقتله لو لا ان خفت اللّه . . .